Co to jest franczyza, franczyzodawca i franczyzobiorca: definicja i przykłady

Franczyza to forma współpracy, w której niezależny przedsiębiorca (franczyzobiorca) prowadzi własną firmę pod marką i według sprawdzonego systemu innej firmy (franczyzodawcy). W zamian płaci franczyzodawcy opłaty, a dostaje od niego know-how, szkolenia, wsparcie i prawo do korzystania z marki.

Tyle wystarczy, żeby zrozumieć ideę. W praktyce każda sieć układa tę współpracę trochę inaczej, a różnice w opłatach, obowiązkach i ryzyku bywają ogromne. Poniżej wyjaśniamy podstawowe pojęcia i pokazujemy na przykładach z naszego katalogu, jak to wygląda w polskich sieciach.

Franczyzodawca i franczyzobiorca: kto jest kim

Franczyzodawca to firma, która stworzyła markę i model biznesowy i udostępnia je innym. To on decyduje o wyglądzie punktu, ofercie, cenach (często w formie rekomendacji), dostawcach i standardach obsługi. Franczyzodawcę często nazywa się też centralą albo siecią.

Franczyzobiorca to przedsiębiorca, który kupuje prawo do prowadzenia biznesu pod tą marką. Najczęściej działa na własnej działalności gospodarczej albo przez własną spółkę. Sam zatrudnia pracowników, sam odpowiada za wynik finansowy i sam ponosi ryzyko. Nie jest pracownikiem sieci, nawet jeśli klient widzi tylko szyld i nie wie, kto jest właścicielem punktu.

To rozróżnienie ma znaczenie: jeśli punkt przynosi straty, dotyczą one franczyzobiorcy, a nie centrali.

Jak działa franczyza w praktyce

Franczyzodawca przekazuje franczyzobiorcy zwykle kilka rzeczy naraz:

• markę, czyli nazwę, logo, wystrój, a często też rozpoznawalność wśród klientów,
• know-how, czyli opisane procedury: jak przygotować produkt, jak obsłużyć klienta, jak zamawiać towar,
• szkolenie przed otwarciem i wsparcie po nim,
• zaopatrzenie albo listę dostawców, u których trzeba kupować,
• marketing ogólnopolski i materiały do promocji lokalnej,
• często także pomoc w wyborze lokalu i w finansowaniu.

Franczyzobiorca w zamian zobowiązuje się prowadzić biznes według standardów sieci, płacić ustalone opłaty i zwykle nie prowadzić konkurencyjnej działalności, także przez pewien czas po zakończeniu umowy.

W polskim prawie umowa franczyzy nie jest osobnym typem umowy opisanym w kodeksie cywilnym. To tak zwana umowa nienazwana, której treść strony ustalają same w granicach swobody umów. W praktyce oznacza to, że prawie wszystko zależy od tego, co zaproponuje franczyzodawca i co uda się wynegocjować. Dlatego umowę warto dokładnie przeczytać, a najlepiej pokazać prawnikowi przed podpisaniem. Co konkretnie sprawdzić, opisaliśmy w poradniku jak sprawdzić franczyzę przed podpisaniem umowy.

Rodzaje opłat we franczyzie

Nazwy opłat różnią się między sieciami, ale najczęściej spotyka się takie:

• opłata wstępna (nazywana też przystąpieniową albo licencyjną): jednorazowa, płacona przy podpisaniu umowy,
• opłata franczyzowa bieżąca: miesięczna, stała kwota albo procent od obrotu,
• opłata marketingowa: na reklamę całej sieci, też stała albo procentowa,
• kaucja albo inne zabezpieczenie: zwracane po zakończeniu umowy, jeśli nie ma zaległości,
• inwestycja w punkt: adaptacja lokalu, wyposażenie, pierwszy towar. To nie jest opłata dla sieci, ale zwykle największy koszt startu.

Jak bardzo to się różni, dobrze widać na przykładach z katalogu. DepilConcept podaje inwestycję od 129 700 zł netto oraz dwie stałe opłaty miesięczne: franczyzową i marketingową, po 2000 zł netto każda. Biesiadowo nie pobiera opłaty wstępnej, licencyjnej ani marketingowej, za to co miesiąc bierze 1250 zł plus 1% obrotu. Early Stage ma zerową opłatę wstępną i licencyjną, wymaga zwrotnej kaucji 8000 zł, a opłatę franczyzową liczy jako procent od wpłat rodziców.

Warto pamiętać, że opłata liczona od obrotu nie zależy od tego, czy punkt zarabia. Przy słabym miesiącu płaci się ten sam procent od przychodu, choć zysku może nie być wcale.

Franczyza a umowa agencyjna

W naszym katalogu jest sporo ofert, które sieci nazywają franczyzą, ale formalnie są czymś innym. Najczęściej chodzi o umowę agencyjną. W odróżnieniu od franczyzy umowa agencyjna jest opisana w kodeksie cywilnym. Agent działa w imieniu i na rachunek firmy, dla której pracuje: sprzedaje jej produkty albo zawiera w jej imieniu umowy i dostaje za to prowizję.

Różnica w praktyce:

• we franczyzie przedsiębiorca sprzedaje na własny rachunek. Kupuje towar, ustala (w granicach zasad sieci) ceny i zarabia na marży,
• w modelu agencyjnym sprzedaje w imieniu firmy, a jego dochód to prowizja. Często nie jest właścicielem towaru, a czasem nawet wyposażenia.

Tak działają placówki partnerskie banków. PKO Bank Polski wprost pisze, że nie sprzedaje licencji franczyzowych, tylko prowadzi sieć placówek agencyjnych: przedsiębiorca otwiera placówkę pod marką banku i sprzedaje jego produkty na podstawie umowy agencyjnej. Podobnie wygląda to w wielu sieciach ubezpieczeniowych i finansowych. Zebraliśmy je na stronach placówki bankowe i finansowe oraz ubezpieczenia.

Model agencyjny pojawia się też w handlu. Duży Ben sam określa swoją współpracę jako system agencyjny: sieć przekazuje agentowi wyposażony i zatowarowany sklep, a agent prowadzi go na własnej działalności i zatrudnia pracowników. Po stronie agenta jest kaucja 7000 zł i opłata wstępna 6000 zł rozłożona na raty.

Żaden z tych modeli nie jest z definicji lepszy. Agencja zwykle wymaga mniejszych pieniędzy na start, ale daje mniej swobody i mniejszy wpływ na zarobek. Franczyza wymaga większej inwestycji, ale franczyzobiorca buduje coś, co w pewnym stopniu jest jego.

Przykłady modeli franczyzy z katalogu

Pod słowem „franczyza” kryją się bardzo różne biznesy. Kilka typowych modeli:

• Sieć finansuje lokal, franczyzobiorca prowadzi sklep. W Żabce lokal, adaptację, wyposażenie i dostawy towaru zapewnia sieć, a franczyzobiorca ponosi niski wkład własny i koszty zespołu. Więcej takich ofert jest w zestawieniu franczyza bez wkładu własnego.
• Franczyzobiorca inwestuje w lokal, sieć daje markę i zaopatrzenie. Tak działa większość gastronomii, np. pizzerie i kawiarnie.
• Franczyza usługowa bez lokalu. Zajęcia dla dzieci w szkołach i przedszkolach, biura sprzedaży usług, pośrednictwo. Przykłady znajdziesz na stronie edukacja i zajęcia dla dzieci.
• Punkt dodatkowy w istniejącym biznesie. Na przykład punkty paczkowe, które sklep albo punkt usługowy uruchamia obok swojej podstawowej działalności.

Co to znaczy dla osoby, która myśli o franczyzie

Jeśli rozważasz zostanie franczyzobiorcą, zacznij od trzech pytań:

1. Czy to jest franczyza, czy agencja? Od tego zależy, na czym zarabiasz i co do Ciebie należy.
2. Ile kosztuje wszystko razem? Nie tylko opłata wstępna, ale też inwestycja w lokal i opłaty miesięczne przez cały okres umowy.
3. Co się dzieje, gdy chcesz odejść? Kary umowne i zakaz konkurencji potrafią kosztować więcej niż sam start.

Opisy sieci działających w Polsce, z kosztami i warunkami przepisanymi ze stron franczyzodawców, znajdziesz w katalogu firm franczyzowych. Przy każdej marce podajemy, skąd pochodzą dane i na kiedy są aktualne.